भदौ २३ देखि २५ :
मकवानपुरका तीन दिन
जेन–जी आन्दोलनको छानबिन गर्न नेपाल सरकारले गठन गरेको गौरीबहादुर कार्की नेतृत्वको जाँचबुझ आयोगको प्रतिवेदनमा मकवानपुर जिल्लाका भदौ २३, २४ र २५ गतेका घटनाहरूको विस्तृत विवरण छ। यो टाइमलाइन सोही प्रतिवेदनको जिल्ला प्रशासन कार्यालय मकवानपुरको घटना विवरणमा आधारित छ।
१२ सयभन्दा बढी युवाको प्रदर्शन शान्तिपूर्ण रूपमा सम्पन्न। कुनै भवन क्षति भएन। सशस्त्र प्रहरी र नेपाल प्रहरी तैनाथ थिए — बल प्रयोग आवश्यक परेन।
बिहान ९ देखि रात ७ बजेसम्म निरन्तर आगजनी। मन्त्रालय, न्यायालय, प्रहरी चौकी, सुपर मार्केट, राजनेताका घर — सबैमा तोडफोड। सेनाको परिचालनपछि मात्रै रोकियो।
भिमफेदी कारागारमा कैदीले गेट तोडे। सेनाले २०० राउन्ड हवाई फायर गर्यो। दुई दिनमा ४४०+ कैदी फरार। दुई जना खुट्टामा गोली लागेर घाइते।
शान्तिको अन्तिम दिन
हेटौडाका सडकमा १२ सयभन्दा बढी युवा उत्रे। भ्रष्टाचारविरुद्ध र सामाजिक सञ्जाल निषेधको विरोधमा नारा लगाए — र दिउँसो ३ बजे शान्तिपूर्ण रूपमा घर फर्किए। कुनै तोडफोड भएन।
हेटौडामा १,२००–१,३०० युवा/विद्यार्थीको बृहत् विरोध प्रदर्शन
हेटौडा उपमहानगरपालिका वडा नं. २ स्थित कार्यालय अगाडि जियनजेड Youth Against Corruption का अन्दाजी १,२००–१,३०० जना युवा/विद्यार्थी भेला भई भ्रष्टाचारविरुद्ध र सामाजिक सञ्जाल निषेधको विरोधमा विभिन्न नाराहरू गर्दै प्रदर्शन शुरु भयो।
प्रदर्शन शान्तिपूर्ण रूपमा तितरबितर — कुनै हिंसा वा क्षति भएन
दिउँसो ३:१५ बजे प्रदर्शन शान्तिपूर्ण रूपमा तितरबितर भयो। नेपाल सशस्त्र प्रहरी बल र नेपाल प्रहरीको टोली संयुक्त रूपमा परिचालन भएको थियो। आयोगको नोट : भदौ २३ गते केही पनि बल प्रयोग नभएकोले यहाँ थप केही नहोला भन्ने सुरक्षा विश्लेषण रह्यो — जुन भोलिपल्टको घटनाले गलत साबित भयो।
भदौ २३ गतेको शान्तिपूर्ण प्रदर्शनपछि सुरक्षाले "यहाँ थप केही नहोला" भन्ने विश्लेषण गर्यो। तर भोलिपल्ट बिहान ९ बजे १०० जनाबाट शुरु भएको प्रदर्शन दिउँसोसम्म १,५००–२,००० पुग्यो। आयोगको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ : "नेपाल राज्यभरी आगजनी भएको सन्देश प्रवाह भए पश्चात हामीले बल प्रयोग नगरी आगजनीबाट यो जिल्लालाई जोगाउन सकेनौं।"
आगो र विनाशको दिन
बिहान ९ देखि साँझ ७:४० बजेसम्म — मन्त्रालय, न्यायालय, प्रहरी चौकी, सुपर मार्केट, मुख्यमन्त्री आवाससम्म। आयोगको प्रतिवेदनमा २५ भन्दा बढी छुट्टाछुट्टै घटना दर्ज छन्।
सीमाचोकमा प्रदर्शन — १०० जनाबाट २,००० सम्म
जियनजेड का अन्दाजी १००–२०० जनाबाट प्रदर्शन शुरु भई युवाहरू थपिँदै अ.१,५००–२,००० जना पुगेपछि सरकारी कार्यालयहरूमा तोडफोड र आगजनी गर्दै अगाडि बढ्यो।
मकवानपुर बहुमुखी क्याम्पस — विद्यार्थी संगठनको व्यानर तोडफोड
मनकामना चोक नजिकै रहेको मकवानपुर बहुमुखी क्याम्पस भित्र लगाइएको विद्यार्थी संगठनको व्यानर अन्दाजी १००–२०० जना जियनजेड समर्थकहरूले तोडफोड गरी बाहिर निस्किए।
हेटौडा उपमहानगरपालिकाको बोर्ड तोडफोड — युद्धचोक
युद्धचोकस्थित हेटौडा उपमहानगरपालिकाको बोर्ड तोडफोड गरियो।
मनहरी बजार — तीन दलका पार्टी कार्यालय जलाइए
मनहरी गाउँपालिका वडा नं. ७ मनहरी बजारमा अन्दाजी २००–२५० जना जियनजेड समर्थकहरूले इलाका प्रहरी कार्यालय नजिकै रहेको नेपाली काँग्रेस, ने.क.पा. एमाले र ने.क.पा. माओवादी पार्टी कार्यालयको ताल्चा फोडी भित्रको टेबल–कुर्सी बाहिर निकाली जलाइयो।
पुष्पलाल पार्क — ने.क.पा. एमाले पार्टी कार्यालयमा आगो
हेटौडा उपमहानगरपालिका वडा नं. ४ पुष्पलाल पार्कस्थित ने.क.पा. एमालेको पार्टी कार्यालयमा प्रदर्शनकारीहरूले आगजनी गरे।
जिल्ला समन्वय समिति मकवानपुर — ३ तले भवन पूर्ण खाक
जिल्ला समन्वय समिति मकवानपुरको ३ तले भवन तोडफोड र आगजनीबाट पूर्ण रूपमा क्षति। उद्योग तथा वाणिज्य कार्यालयमा पनि तोडफोड।
नष्ट
(बा १ झ ९४३०) जलियो
जिल्ला मालपोत कार्यालय — पूर्ण रूपमा नष्ट
हेटौडा उपमहानगरपालिका वडा नं. २ स्थित जिल्ला मालपोत कार्यालयमा तोडफोड र आगजनी गरी पूर्ण रूपमा क्षति।
वागमती प्रदेशका ४ मन्त्रालय रहेको ६ तले भवन — पूर्ण विनाश
चौकिटोल (उमनपा वडा नं.१) स्थित कृषि तथा पशुपन्छी विकास, भौतिक पूर्वाधार, श्रम रोजगार, र खानेपानी÷ऊर्जा÷सिंचाई मन्त्रालय रहेको ६ तले भवन तोडफोड र आगजनीबाट पूर्ण रूपमा क्षति।
आर्थिक मामिला तथा योजना मन्त्रालय — फर्निचर र सरकारी मोटरसाइकल जले
वागमती प्रदेश आर्थिक मामिला तथा योजना मन्त्रालयमा तोडफोड गरी फर्निचरका सामान निकाली आगजनी गरियो। सरकारी मोटरसाइकलमा समेत आगो लगाइयो।
अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान कार्यालय — सवारी साधनमा समेत आगो
चौकिटोलस्थित अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान कार्यालयमा तोडफोड गरी सवारी साधनहरूमा समेत आगजनी गरियो।
आन्तरिक राजस्व कार्यालय — भवन पूर्ण जलियो
आन्तरिक राजस्व कार्यालयमा तोडफोड र आगजनी। क्यान्टिन भवन–१ तोडफोड। कार्यालयको २ तले भवन पूर्ण रूपमा जलियो।
नष्ट
नष्ट
उच्च अदालत पाटनको हेटौडा इजलास — पूर्ण विनाश
तोडफोड र आगजनीबाट ३ तले भवन पूर्ण रूपमा क्षति। कार्यालय संचालनको फर्निचर, सिसाहरू, टेबल–कुर्सी फुटाई तोडफोड।
उच्च र जिल्ला सरकारी वकिल कार्यालय — दुवैमा आगजनी
जिल्ला सरकारी वकिल कार्यालयको ३ तले भवनको पहिलो तला पूर्ण क्षति, दोस्रो र तेस्रो तलामा तोडफोड। उच्च सरकारी वकिल कार्यालयको ४ तले भवनको पहिलो तला पूर्ण क्षति।
बागमती प्रदेश सभा भवन — संसदीय भवन पूर्ण खाक, ATM तोडफोड
हेटौडा उमनपा वडा नं. १० स्थित बागमती प्रदेश सभा भवनमा प्रदर्शनकारी प्रवेश गरी आगजनी। संसदीय दलका ३ तले र २ तले भवन पूर्ण क्षति। क्यान्टिन/लाइब्रेरीमा तोडफोड। राष्ट्रिय वाणिज्य बैंकको ATM तोडफोड।
स्वास्थ्य र सामाजिक विकास मन्त्रालय — ४७ सवारी साधन नष्ट
स्वास्थ्य मन्त्रालय र सामाजिक विकास मन्त्रालयको ४ तले भवन पूर्ण क्षति। जस्ताको छानो भएको क्यान्टिन र गोदाम घर पनि जली नष्ट।
मनहरी गाउँपालिका कार्यालय — आगजनी
जिल्ला मकवानपुर मनहरी गाउँपालिकाका वडा नं. ९ मा रहेको मनहरी गाउँपालिकाको कार्यालयमा प्रदर्शनकारीहरूले आगजनी गरे।
इलाका प्रहरी कार्यालय नेवारपानी — आगजनी
नेवारपानीमा रहेको इलाका प्रहरी कार्यालयमा प्रदर्शनकारीहरू प्रवेश गरी आगजनी गरे।
बानिया निर्माण सेवाको यार्ड — JCB, सिमेन्ट बल्कर नष्ट
तिनताप्केस्थित बानिया निर्माण सेवाको १० कोठाको भुइँतले यार्डमा प्रदर्शनकारी प्रवेश गरी तोडफोड र आगजनी।
वडा कार्यालय भवन — डिजिटल बोर्ड र CCTV क्यामरा तोडफोड
चाईनाक्वाटारस्थित २ तले वडा कार्यालय भवनमा रहेको डिजिटल बोर्ड र CCTV क्यामरा प्रदर्शनकारीहरूले तोडफोड गरे।
सवारी परीक्षण कार्यालय — स्कार्पियो, पिकअप र मोटरसाइकल जले
थानाभर्याङस्थित सवारी परीक्षण कार्यालयमा रहेको स्कार्पियो १, पिकअप–१, मोटरसाइकल–२ आगजनी गरी पूर्ण रूपमा क्षति।
यातायात व्यवस्था कार्यालय — पूर्ण रूपमा क्षति
थानाभर्याङस्थित यातायात व्यवस्था कार्यालयमा तोडफोड र आगजनी। पार्किङमा रहेको मो.सा.–२, स्कुटर–१ समेत जली पूर्ण क्षति।
नारायणी यातायात व्यवसाय कम्पनी — तोडफोड र आगजनी
थानाभर्याङस्थित नारायणी यातायात व्यवसाय कम्पनी प्रा.लि.मा तोडफोड र आगजनी।
बसामाडी प्रहरी चौकी — एम्बुलेन्स सहित सबै जलियो
वडा नं. ३ बसामाडीस्थित प्रहरी चौकीमा तोडफोड र आगजनी। ८ जना प्रहरी कर्मचारीहरूका सम्पूर्ण सामान, असोभावका सामान, खाद्यान्न, भाँडाकुडा जली पूर्ण क्षति।
सहरी विकास तथा भवन कार्यालय — २ तले भवन पूर्ण क्षति
२ तले सहरी विकास तथा भवन कार्यालयमा तोडफोड र आगजनी गरी पूर्ण रूपमा क्षति।
जिल्ला अदालत मकवानपुर — ६ तले भवन पूर्ण जलियो
जिल्ला अदालत मकवानपुरमा प्रदर्शनकारी प्रवेश गरी तोडफोड र आगजनी। ६ तले भवन पूर्ण रूपमा क्षति।
कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय — कम्प्युटर तोडफोड, जेनेरेटरमा आगो
कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालयमा तोडफोड। भवनको झ्याल–ढोकामा क्षति। कम्प्युटर ३ थान तोडफोड। कोप नियन्त्रकको कार्यकक्षका फाइल छरपस्ट। जेनेरेटरमा आगजनी।
बागमती प्रदेश प्रमुख सचिवको निवास — पूर्ण रूपमा क्षति
बागमती प्रदेश प्रमुख सचिवको ३ तले पक्की निवासमा प्रदर्शनकारीले तोडफोड र आगजनी गरी पूर्ण रूपमा क्षति।
बागमती प्रदेश आन्तरिक मामिला तथा कानून मन्त्रालय — TV, ल्यापटप चोरी
प्रदर्शनकारीहरूले तोडफोड। TV, ल्यापटप र नगद रु.३०,००० चोरी। मो.सा.–२, स्कुटर–५ जली नष्ट।
नापी कार्यालय — ३ तले भवन पूर्ण क्षति
नापी कार्यालयको ३ तले भवनमा तोडफोड र आगजनी गरी पूर्ण रूपमा क्षति। पार्किङका गाडी–२, मो.सा.–१ जली नष्ट।
लोकसेवा आयोग — तोडफोड, गाडी र मोटरसाइकल नष्ट
लोकसेवा आयोगमा प्रदर्शनकारीहरूले तोडफोड गरे। पार्किङमा रहेको गाडी–१, मो.सा.–१ जली पूर्ण रूपमा नष्ट।
उद्योग, वाणिज्य, भूमि तथा प्रशासन मन्त्रालय — झ्याल, ढोका, मुलगेट तोडफोड
भवनको झ्याल, ढोका र मुलगेट तोडफोड। पार्किङमा रहेको मो.सा.–२, स्कुटर–१ आगजनी।
वडा कार्यालय नं. ४ र खेलकुद विकास समिति — आगजनी
हेटौडा उपमहानगरपालिकाको ४ नं. वडा कार्यालय र जिल्ला खेलकुद विकास समितिको कार्यालयमा आगजनी।
विश्वकान्ति कलावती सुमागी (अजय सुमागी) को घर — ३ गाडी र १३ कोठा जले
व्यक्तिगत घरमा प्रदर्शनकारीहरूले गेस्ट रुमको झ्यालको सिसा फोडे। ३ वटा गाडी जलाइए। फर्निचर, टेलिभिजन–१, १३ वटा कोठा शौचालय सहित जली नष्ट।
हेटौडा उमनपाको कृषि भवन — ३ तले भवनका सम्पूर्ण झ्याल–ढोका तोडिए
थानाभर्याङमा स्थित हेटौडा उपमहानगरपालिकाको कृषि भवनमा ढुंगामुढा र तोडफोड गरी ३ तले भवनका सम्पूर्ण झ्याल–ढोकामा क्षति।
PEOC, ट्राफिक कार्यालय र सहकारी मन्त्रालय — एकैसाथ आक्रमण
थानाभर्याङमा एकैपटक तीन ठाउँमा आक्रमण :
• प्रदेश आपतकालीन संचालन केन्द्र (PEOC) र जिल्ला ट्राफिक कार्यालयमा तोडफोड र आगजनी।
• वागमती प्रदेश सहकारी तथा गरिबी निवारण मन्त्रालय — पहिलो तला पूर्ण क्षति, दोस्रो तलाको झ्याल–ढोका तोडफोड।
बागमती प्रदेश प्रहरी विपद् व्यवस्थापन गुल्म — व्यारेक र मेस जले
तोडफोड र आगजनीबाट व्यारेक तथा मेसको ढोका–झ्यालहरूमा क्षति। मेसमा रहेको TV, फर्निचर, भाँडाकुडा वानटन–१ तोडफोड।
मदन भण्डारी स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान — १२ कोठाको भवन पूर्ण जलियो
तोडफोड र आगजनीबाट १२ वटा कोठा भएको २ तले भवन जली पूर्ण रूपमा क्षति।
भाटभटेनी सुपर मार्केट (७ तले) — लुटपाट र पूर्ण आगजनी
हेटौडाको ७ तले भाटभटेनी सुपर मार्केटमा प्रदर्शनकारीहरूले तोडफोड, लुटपाट र आगजनी गरी पूर्ण रूपमा क्षति।
नेकपा एमाले नेता अनन्त प्रसाद पौडेलको घर — TV, ५ तोला गहना, प्रोजेक्टर चोरी
नेकपा एमालेका नेता/संविधान सभा सदस्य/मकवानपुर बहुमुखी क्याम्पस संचालन समिति अध्यक्ष अनन्त प्रसाद पौडेलकी साढे २ तले घरमा तोडफोड र आगजनी। TV, ५ तोला गहना, प्रोजेक्टर चोरी। घरको सिलिङमा आगो — आंशिक क्षति।
भिमफेदी गाउँपालिका अध्यक्ष हिदम लामाको घर — पूर्ण क्षति
भिमफेदी गाउँपालिकाका अध्यक्ष हिदम लामाको २ तले घरमा तोडफोड र आगजनी गरी पूर्ण रूपमा क्षति।
संचयकोष कार्यालय — ३ भवनमा आगजनी
संचयकोष कार्यालयका ३ वटा भवनमा तोडफोड र आगजनी।
पूर्व मुख्यमन्त्री डोरमणी पौडेलको ४ तले घर — बाहिरी भागमा क्षति
वागमती प्रदेशका पूर्व मुख्यमन्त्री डोरमणी पौडेलको ४ तले घरमा तोडफोड गरी बाहिरी भागमा क्षति।
बागमती प्रदेश मुख्यमन्त्री इन्द्रबहादुर बानियाँको निवास — पूर्ण रूपमा क्षति
बागमती प्रदेशका मुख्यमन्त्री माननीय इन्द्रबहादुर बानियाँको ३ तले घर प्रदर्शनकारीहरूले तोडफोड र आगजनी गरी पूर्ण रूपमा क्षति।
भिमफेदी कारागारको विद्रोह
कैदीबन्दीले फलामे गेट तोडे। नेपाली सेनाले २०० राउन्ड हवाई फायर गर्यो। दुई जना घाइते। दुई चरणमा ४४०+ कैदी फरार।
भिमफेदी कारागार 'क' ब्लक — ३ गेट तोडी ५५४ मध्ये २५९ कैदी भागे
कारागार कार्यालय भिमफेदीको 'क' ब्लकका कैदीबन्दीहरूले उक्त ब्लकतर्फका ३ वटा फलामे गेट तोडी नारा जुलुस र ढुंगामुढा गरी सुरक्षा घेरा तोडेर बाहिर निस्के। कारागार प्रशासनको भवन, मेनगेट, सशस्त्र प्रहरी ब्यारेक, चेकजाँच कक्षमा तोडफोड/आगजनी।
२९५ कैदी नियन्त्रणमा — सम्बन्धित ब्लकमा फिर्ता
रात ३:३० बजे 'क' ब्लकका बाँकी २९५ जना कैदीबन्दीलाई नियन्त्रणमा लिई सम्बन्धित ब्लकमा फिर्ता गरियो।
कारागार 'ख' ब्लक — थप १८१ कैदी फरार, ५ ग्यास सेल फायर
मिति २०८२/०५/२५ गते १०:१५ बजे भिमफेदी गापा ६ स्थित कारागारको 'ख' ब्लकका कैदीले पर्खाल फुटाई भाग्ने प्रयास गरे। सशस्त्र प्रहरी बल नेपाल कारागार सुरक्षा बेशमा खटिएको टोलीले नियन्त्रणमा लिन ५ वटा ग्यास सेल फायर गरी २९६ जना नियन्त्रणमा लिइयो। तर १८१ जना कैदी फरार भए।
सशस्त्र प्रहरी र नेपाल प्रहरीको संयुक्त टोली परिचालन भएको थियो। बल प्रयोगको आवश्यकता परेन। प्रदर्शन शान्तिपूर्ण रूपमा सम्पन्न। तर "यहाँ थप केही नहोला" भन्ने सुरक्षा विश्लेषणले भोलिपल्टको घटनाको पूर्वानुमान गर्न सकेन।
सुरक्षा निकायहरूबीच समन्वय भएको थियो — जिल्ला सुरक्षा समिति बैठक बसेको थियो। तर "राज्यभरी आगजनी भएको सन्देश प्रवाह भए पश्चात बल प्रयोग नगरी आगजनीबाट जिल्ला जोगाउन सकिएन।"
नेपाली सेनाको परिचालनपछि थप क्षति रोकिएको। प्रतिवेदन अनुसार — "सेनाको परिचालन पश्चात कुनै सार्वजनिक सम्पत्ति तथा निजी सम्पत्तिमा कहीँ कतै कुनै क्षति नभएको।" भदौ २५ को कारागार विद्रोहमा हवाई फायर र ग्यास सेल।
उच्च अदालत इजलास, जिल्ला अदालत, उच्च सरकारी वकिल, जिल्ला सरकारी वकिल — सबैमा आगजनी। न्यायिक अभिलेख र फाइल नष्ट। यसले दीर्घकालीन न्यायिक क्षति पुर्याएको।
वागमती प्रदेशका लगभग सबै मन्त्रालय र प्रदेश सभा भवन नष्ट। मुख्यमन्त्री, पूर्व मुख्यमन्त्री र प्रमुख सचिवको निवासमा आक्रमण। प्रदेश प्रशासन तहसनहस।
आयोगले उल्लेख गरेको : "आन्दोलनकारीलाई अव यता उता जाऊँ भनी उक्साएर ल्याएका तर व्यक्तिगत रूपमा मैले नचिनेका पात्रहरू रहेको भनी आन्दोलन पश्चातको समयमा अपुष्ट रूपमा सुनिएको।"